سپس نقائض نتايج را گرفته ، با يكى از دو مقدمهء قياس شكل ثانى يا ثالث كه مفروض الصدق قلمداد شده ، ضميمه مىكنيم و از اين نقيض نتيجه با آن مقدمه ، يك قياس شكل اوّل تشكيل مىشود و نتيجه‌اى مىدهد كه با مقدمهء ديگر قياس شكل ثانى يا ثالث ، تنافى دارد و چون آن مقدمه ، صدق است حتما اين نتيجه كذب خواهد بود ( و گرنه خلف فرض است ) و منشأ كذب آن چيزى نيست مگر كذب نقيض مطلوب ، پس نقيض نتيجه باطل و خود نتيجه صادق است ( مثال‌هاى آن را در شكل ثانى و ثالث بيان كرديم ) . بسيار بجا است كه خوانندهء عزيز تمام ضروب شكل سوّم و دوم را به طريقهء خلف مبرهن سازد تا آمادگى و تيزفهمى او بيشتر شود و ضمنا بايد توجه داشته باشد كه چنين نيست كه از ضميمه اين نقيض با هر مقدمه‌اى مطلوبش حاصل شود و شكل اول تشكيل شود و . . . . بلكه بايد نقيض نتيجه را با آن مقدمه‌اى ضميمه كند كه شرايط شكل اول را دارا باشد ، مثلا در شكل ثانى ، نقيض نتيجه را با كبراى قياس ضميمه مىكند و گاهى نقيض را صغرى و كبرى را ، كبرى و شكل اول درست مىشود و گاهى نقيض را كبرى و كبرى را صغرى . . . و در شكل ثالث تنها نقيض نتيجه را با صغراى آن مىتواند ضميمه كند تا شكل اول درست شود چون خود نتيجه ، هميشه جزئيه است پس نقيض آن كليت داشته و صلاحيت كبرويت دارد و صغراى شكل ثالث چون موجبه است صلاحيت صغرويت دارد و . . . پس ضوابط را به دقت بايد مراعات كند تا به هدف برسد . تنبيه دوم يا دليل افتراض يكى از ادلّه و براهين انتاج شكل دوم ، سوّم و چهارم ، برهان افتراض است . اين برهان در دو جاى منطق به كار گرفته مىشود : 1 . در پايان مباحث عكس نقيض در رابطه با انعكاس خاصتين « 1 » چون مرحوم مظفر ( ره ) احكام قضاياى موجهات را بيان نكردند ، لذا در آن باب اشاره‌اى به اين برهان نداشتند . 2 . در رابطه با انتاج اشكال اربعه كه هم‌اكنون مطرح است و اين‌كه مصنف در رابطه با شكل دوم و سوم مطرح كرده‌اند براى آن است كه : شكل اول ، بديهى الانتاج

--> ( 1 ) . الحاشيهء ، صفحهء 111 .